سرویس یادداشت جلال شرق ؛ غول چراغ جادو موجودی است که انتظار میرود کارها را به سرعت و به فرمان ارباب انجام دهد. نکته مهم در ایران ما آن است که اصحاب قدرت نگاهشان به رسانه عین غول چراغ جادوست، غولی که دو ارباب دارد.
فرض کنید مسائل اجتماعی – نظیر دزدی، قتل، خودکشی، طلاق، روابط خارج از چارچوب ازدواج و … – رشد میکنند، کما اینکه در سالیان اخیر زیاد شدهاند. اینها مسائلی هستند که عمرشان خیلی بیشتر از عمر رسانههای مدرن است. این مسائل وقتی رسانههای مدرن هم نبودند، وجود داشتند و تحت تأثیر متغیرهای اقتصادی و اجتماعی قرار میگرفتند.
شماری از اصحاب قدرت و جناحهای سیاسی در ایران ترجیح میدهند به آن عوامل بنیادی مولد این مسائل نپردازند و به جای آن، یقه رسانهای نظیر کتاب، روزنامه، ماهواره، تلگرام، اینستاگرام و فضای مجازی را بگیرند و آنرا همچون غول جادویی نشان دهند که مسبب این مسائل است. این غول چراغ جادو، همان است که اربابش غربیها و خارجیها هستند.
رسانه به گونه دیگری نیز همچون غول چراغ جادو بروز میکند. تورم بالا رفته و قیمتها بالا میروند، سرمایهگذاری کاهش مییابد، کارآفرینی کم میشود، مردم مالیات نمیپردازند، زمینخواری زیاد میشود، جوانان ازدواج نمیکنند و …؛ و این بار دوباره سیاستگذاران و اصحاب قدرت یقه رسانه را میگیرند و به آن فرمانهای زیاد میدهند و بار سنگین مینهند.
این بار رسانه غول چراغ جادویی است که انتظار میرود از ارباب داخلیاش فرمان بگیرد، فرهنگسازی کند و به جای همه متغیرهای سیستمی که کار نمیکنند، یکتنه، مردم را به افزایش سرمایهگذاری، تسهیل امر ازدواج، دادن مالیات و ممانعت از زمینخواری وادار کند. آنها دائم به رسانه دستور میدهند که قبح روابط بیرون از خانواده، ندادن مالیات و آلوده کردن محیطزیست را تبیین کرده و آنچنان که متداول است «فرهنگسازی» کند.
منطق غول چراغ جادو چیست؟ توانایی مطلق داشتن و قادر بودن بر هر کاری که ارباب میفرماید. «جهان واقعی» در دست غول چراغ جادو مثل موم است و او هیچ مانعی پیش روی خود نمیشناسد. غول چراغ جادو قادر است قوانین طبیعت را هم متوقف کرده و خلاف آن عمل کند. انتظار اصحاب قدرت از رسانه هم همین است.
آنها فکر میکنند رسانه –مجازی یا واقعی –افکار عمومی، ذهنیت و کردار مردم را مثل موم در دست دارد و شکل میدهد. انگار نه انگار پشت هر مسألهای نظیر خودکشی، تورم یا کاهش نرخ سرمایهگذاری و آلوده کردن محیطزیست، غیر از متغیرهای ذهنی، عوامل و سازوکارهای واقعی حضور دارند که در غیاب رسانه هم کار میکنند.
تصور رسانه همچون غول چراغ جادو که گاه در خدمت ارباب غربی است تا جامعه را فاسد کند و گاه باید در خدمت ارباب ایرانی قرار گیرد تا جامعه را اصلاح کند، عواقب شومی دارد. سیاستمدار با همین رویکرد فکر میکند اگر مردم ناراضیاند یا تورم هست، محصول رسانههاست، و اگر خودکشی هست یا روابط نامشروع گسترش مییابد محصول اینستاگرام است.
رسانهها وزن و اثر خود را دارند اما کمترین خسارت تصور رسانه همچون غول چراغ جادو، اصرار بر برخی سیاستهای ضدرسانه (نظیر فیلترینگ) و تراشیدن یک «بُز بلاگردان» از رسانه است، بُزی که میتوان تقصیرها را گردن آن انداخت و به مسائل اصلی نپرداخت، و خیال کرد با انحصار و کنترلش، میتوان مسأله حل کرد.
آسیبهای اجتماعی، نارضایتی عمومی، بیماریهای اقتصاد، فساد، ناکارآمدی و تحول آراء و افکار مردم، هر کدام علل واقعی و غیررسانهای دارند که رسانه نیز در کنار آنها تأثیرات خاص خودش را دارد. رسانه غول چراغ جادو و بز بلاگردان نیست.
☑️ پیشنهاد
کسانی که صحبت از فیلترینگ میکنند امشب با خود خلوت کنند و به چهار سوال صادقانه پاسخ دهند؟
۱- آیا فیلتر کردن تلگرام، استفاده از آنرا کاست یا دست کم پانصد میلیون فیلترشکن روی دست کم چهل میلیون گوشی نصب شد؟
۲- آیا فیلتر کردن اینستاگرام منجر به کاهش دروغ؛ خودکشی، فساد مالی و روسپیگری میشود؟
۳- آیا هزینه قطعی بستن اینستاگرام (خلل در هزاران کسب وکار کوچک خانگی و آنلاین در این اوضاع اقتصادی) و عصبانی کردن مردم به منافع احتمالی میارزد؟
۴- کدام یک از متخلفان اقتصادی از طریق رسانه و فضای مجازی فسادهای چندهزار میلیاردی مرتکب شدهاند؟
✍✍محمد فاضلی – عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی
دیدگاهتان را بنویسید