جلال شرق، مرتضی لطفی نژاد جلالی
آئین مذهبی خیام روزگاری است که در آستانهاشرفیه اجرا میشود. در عمق این باورداشتها که بر روح و روان مردم به بار نشسته بود، حقیقتی انکارناپذیر نهفته است و این آئین به آنها کمک میکند بهدوراز هرگونه هیاهوی پر رمز و راز دنیا، پابهپای زمان پیش بروند و آداب و باورداشتهای خود را مونس محفلهای زندگی خود کنند.
از درون این باورداشتها که گویای درد و رنج، شادی و سرمستی دورانی از تاریخ سرزمین گیلان است میتوان بهروشنی با احساسات مردم و نحوه برخوردشان با رویدادهای روزگارشان آشنا شویم.
بشر امروزی برای رسیدن به کمال فرهنگ مادی و معنوی زندگی خود ناچار به بازیابی شناخت واقعیتهای اطراف خویش است و باید درک حقایق و رسیدن بهمراتب فرهنگ و معنویت، به رازهای جهان هستی پی برده و با کنجکاوی و نازکبینی راه را برای پیشرفت، ترقّی و تکامل روزافزون خود و جامعه بشری همواره روشن سازد.
آستانهاشرفیه (کوچان) که نام خود را از وجود مرقد حضرت سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) گرفته است و از آن بهعنوان چهارمین شهر مذهبی کشور نام میبرند در آغاز بهخاطر تعداد خانوادههایی که گاه به ۱۰۰ خانوار در سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۱۰ هم نمیرسید و گستره شهری در این شهرستان بهصورت امروزی شکل نگرفته بود دارای ساکنانی بود که در عشقورزیدن به خاندان عصمت و طهارت بر دیگر ساکنان این استان گوی سبقت را میربودند…
حضور دستههای دیگر شهرهای استان در مراسمهای مذهبی بهویژه در دهه ۳۰ تا ۷۰ گواهی است بر استمرار علوی مداری مردمان این دیار که از برکات این امام زاده جلیلالقدر بهرههای وافر برده و میبرند و مردمان مذهبی این شهر در سالهای دور بهخاطر وجود مرقد حضرت سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) مراسم عزاداری خود را در دهه ۲۰ و در دوران پهلوی بهصورت محدود و در فضاهای بسته برگزار میکردند و حکومت پهلوی بهویژه در دوران رضاخان اجازه حرکت دستهها را بدین شکل که امروزه متداول است نمیداد.
در چنین فضایی، عاشقان عصمت و طهارت در دیار سلطان خوبی حضرت سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) سنگ بنای اولین هیئت مذهبی شهر آستانهاشرفیه به نام هیئت اباعبدالله الحسین به سردمداری «حاج حبیبالله کاظمی» گذاشته شد و بعدها با خرید یک باب مغازه از مرحوم کربلایی «حسن مفیدی» در سال ۱۳۲۴ هیئت آل محمد (ص) در این شهر به طور رسمی و بر اساس مستندات موجود شکل گرفت که سردمداران این هیئت عبارت بودند از غلامحسین آتش روز، تقی پیشگی، سید تراب فخر حسینی، اسدالله محجوب جلالی، رضا برومند (اولین شهردار آستانهاشرفیه)، حسین دارچینی، حاجآقا فامیلی، تقی آتش روز، علی بیگی، حاج صادق تیر دست، کربلایی آقاجان جعفرپور (اولین مدیر هیئت)، محمدعلی نادم شفیعی، حاج اسماعیل تیر دست، میرزا هادی فامیلی، کربلایی عباس زوار جلالی، کربلایی سید یوسف میرهاشمی نسب، کربلایی حسین خادم خوشرو، استاد علیاکبر کفشدار جلالی، حاجمحمد گل باغی، سید مظفر جلالی، مشهدی حاجی چر مچی، سید تراب علی مرادی (که مرثیهها را تهیه، کنترل و هماهنگی با مداحان را انجام میداد) حاج هادی پیش آمد دوست، کاس آقا نوحهگر را باید نام برد که در ادامه میرزا هادی جودی، حسن و رضا قلمزن اشرف، حاج رضا (هادی) و حسین گل باغی، سید رضا کارمود، حبیبالله شیدا دوست، سید رضا سید زاده، رحمت انصاری و.. به این مجموعه پیوستند که در واقع باید اولین هیئت مذهبی شکلگرفته در گیلان باشد.
منقول است در زمان حاج عبدالله آستانهای (واقف وادی اشرف)، فشار رژیم پهلوی مبنی بر اخراج متولیان حرم سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) و اداره حرم مطهر بهصورت هیئتامنایی، منتج به جمعشدن بعضی از اعضای هیئتامنای حرم برای تشکیل هیئتی به نام آقا سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) به سردمداری استاد علیاکبر کفشدار جلالی شد که بیشتر مشاغل این گروه شغل قصابی بود که بعدها با ایجاد یک سری اختلاف گروهی بعد از انقلاب در این هیئت گروهی جدا شده و هیئت حجت ابن الحسن عسکری به سردمداری مشهور به حسن جلالی فر گروهی نیز هیئت صادق آل محمد به سردمداری مسلم مربی را برای خود تشکیل دادند که در حال حاضر به فعالیت مذهبی خود در این شهرستان مشغول هستند.
آن چه در بالا گفته شد بیشتر برای مقصود معنای شکلگیری آتشزدن خیام در روز عاشورا در صحن حرم سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) است.
همزمان با شکلگیری نخستین هیئت مذهبی در این شهر (۱۳۲۴) مراسم ویژهای برای ایام شهادت فاطمه زهرا (س)، شب تاسوعا، روز عاشورا و دفن شهدا (شب بعد از واقعه عاشورا) در حرم آقا سید جلالالدین اشرف (ع) برگزار میشد که مسئولین هیئت برای بازسازی وقایع کربلا، اجرای نمایش تعزیه را در شکل محدود برگزار میکردند.
منقول است اولینبار شخصی به نام کربلایی حاج ابراهیم غبرایی برای اولین بار نسخه آتش زدن خیام را از کربلا به آستانه اشرفیه آورده است و آن را در اختیار گروه خیام سلطان سید جلال الدین اشرف (ع) قرارداده است، البته کربلایی حاج ابراهیم غبرایی را مبدع «کرب زنی» در لاهیجان نیز معرفی میکنند.
هرچند آئین مذهبی به شکل تعزیه در این شهرستان قبل از شکلگیری هیئت آل محمد (ص) وجود داشته است که بانیان و سردمداران تعزیه در جنب حرم آن را اجرا میکردند؛ ولی آن چه که باید به آن اشاره کرد آئین خیام با شکلی فعلی البته با تغییراتی، پس از شکلگیری هیئت آل محمد (ص) و بعداً آن هیئت سلطان سید جلالالدین اشرف (ع) بهصورت اولی نام برد که هر سال بادقت و وسواس بیشتر برگزار میشد که در آن افرادی مانند سید مرتضی فخر موسوی، میرهاشمی نسب، کاظم علی نیا، رجبعلی خشنود، استاد علیاکبر کفشدار، مشهدی رضا قلمزن، غلام آموزنده، موسی چایچی، مسلم مربی، و تعزیهخوانانی برجستهای مانند سالاری، صمصام، بهاری و… در آن ایفای نقش میکردند.
از آن جایی که پاسداشت شیوه سنتی پیشینیان در بزرگداشت واقعه کربلا نیازمند برنامهریزی و داشتن متولیان مربوطه برای مدیریت بهتر این آئین بود، هیئت خیام حسینی باهدف شکلدهی، ساماندهی و ثبت میراث معنوی، هیئتی با نام هیئت خیام حسینی با ریاست هیئتامنایی حاج حسین داداشی و اعضای مؤسسان آقایان محمدحسن و کریم قلمزن اشرف، حسن شیرینکام، علی بدپسند، مرتضی لطفی نژاد، علی بدپسند و مرتضی فخر موسوی تشکیل شد که پس از تشکیل اساسنامه و ثبت آن در سازمان تبلیغات اسلامی با کد شنایی ۲۱۹۰۳۰۰۷۸ در صدد است آن را بهصورت یک آئین نمایشی مذهبی کشور از طریق مجاری اداری و استانی به ثبت میراث معنوی برساند که در این جهت، مؤسسان هیئت خیام با استفاده از نظرات پژوهشگران به بازآوری و گردآوری اسناد و تاریخچه آن اقدام لازم را انجام میدهند.
در این راستا نشستهای متعددی با اعضای فرهنگی، هنری هیئت خیام ، متشکل علیپور حسن، حسین مسافر آستانه، وحید فخر موسوی، رضا دارچینی، علیرضا کارگر، علیرضا علی نیا و… با مؤسسان هیئت داشته و تا کنون نشستهایی هم با مسئولین شهرستانی و استانی برگزارشده است و مقدمات ثبت آن در سال ۹۲ با حضور فرماندار وقت شهر آستانهاشرفیه (علی باباخانی) برداشته شد ولی به علت تغییرات مدیریتی این کار به پایان نرسیده است و در حال حاضر تلاش میشود با همیاری و همکاری خادمان اباعبدالله الحسین (ع) در شهرستان و با نشستهای کارشناسی و بهرهگیری از فرهیختگان باتجربه و استادان هنرمند و معروف کشور در حوزه تئاتر و تعزیه و استفاده از تجربه صاحبنظران حوزه تئاتر مانند حسین مسافر آستانه و بهویژه شورای فرهنگ عمومی شهر آستانهاشرفیه راههایی را در اعتلای پایداری این آئین برداشته شود و با ثبت میراث معنوی آن را بهعنوان بزرگترین آئین نمایش مذهبی کشور (به قول استاد جابر عناصری) ثبت کنند و امید است با تلاش همه خادمان سرور و سالار شهیدان بتوانند میراث گرانسنگ گذشتگان این شهرستان را ماندگارتر و به نسل آینده منتقل کنند.
مرتضی لطفی نژاد جلالی
دیدگاهتان را بنویسید