جلال شرق، «جستاری بر نوغانداری در گیلان» مقاله‌ای تاریخی و فرهنگی از آقای مسعود صوفی‌نژاد سیویری | پژوهشگر و گیلان‌شناس به تحریریه جلال شرق ارسال شده است و با حفظ رعایت اسلوب نوشتاری نویسنده و ویرایش متنی عیناً در اختیار علاقه مندان به حوزه تاریخ و فرهنگ قرار می گیرد.
ابریشم، همانند برنج و چای، از محصولات عمده و شاخص گیلان است که از نوغان یا پیله ابریشم، به دست نوغاندار یا پرورش‌دهنده کرم ابریشم، تولید می‌شود.
تربیت و پرورش کرم ابریشم (کلم اوریشم) از دیرباز در سرزمین گیلان مرسوم بوده است و نوغانداران گیلانی، پس از تلاش فراوان در این راه، بهترین و مرغوب‌ترین نوع پیله ابریشم را تولید و صادر می‌کردند.
خودزکو، یا به‌قولی شودزکو، در کتاب «گیلان» آورده است:
«گیلانی‌ها پرورش کرم ابریشم را از زمان تورات (دوران قوم یهود) در نواحی خزر معمول داشته‌اند و پارچه‌های ابریشمی گیلان، دوام بیشتری نسبت به پارچه‌های ابریشمی لیون (نوعی پارچه ابریشمی مرغوب خارجی) دارد.»
بنابراین، بر اساس این گفته، سابقه پرورش و تولید ابریشم در گیلان به گذشته‌های بسیار دور در تاریخ می‌رسد. از سوی دیگر، بنا به گفته خودزکو، ابریشم گیلان سرآمد ابریشم دنیا بوده است.
ردپای سابقه دیرینه تولید نخ ابریشم در گیلان، به‌وضوح در کتاب‌های تاریخی و سفرنامه‌های سیاحان و مورخان داخلی و خارجی دیده می‌شود.
حمدالله مستوفی در قرن هشتم هجری، از تولید ابریشم در شهرهای رشت، فومن، تولم و لاهیجان یاد می‌کند. بنا بر اسناد تاریخی، در عصر ایلخانیان، ابریشم ناب و مرغوب گیلان خریداری و به کلان‌شهرهای تبریز و سلطانیه وارد می‌شد و از آنجا به کشورهای سوریه و عثمانی (ترکیه کنونی) صادر می‌گردید.
اوج رونق ابریشم گیلان در دوران صفویه بود. در سال ۱۵۶۷ میلادی، تاجر و بازرگان معروف انگلیسی به نام «ادواردز» مأمور خرید ابریشم در گیلان شد. وی در کلان‌شهر رشت، به‌عنوان دروازه تجارت اروپا، اقدام به برپایی تجارتخانه کرد و به خرید ابریشم مرغوب گیلان مبادرت ورزید.
استاد زنده‌یاد محمدولی مظفری کجیدی، در منظومه گیلکی «نوغاندار»، سختی‌ها و مشکلات پیش روی حرفه تربیت و پرورش کرم ابریشم را به زبان گیلکی شرق گیلان بیان کرده است؛ منظومه‌ای که گویای مشقت‌های حرفه نوغانداری در گیلان، به‌عنوان سرزمین ابریشم، است.
در مطلع منظومه گیلکی «نوغاندار» آمده است:
«شرم دار چکل نیشتم، هیسم صحرا، نوغان دارم نوغاندار و…»
جای تردیدی نیست که گیلانیان، به‌واسطه حرفه نوغانداری، در باغ‌ها و محوطه خانه‌های روستایی خود چند اصله درخت توت (توته‌دار) می‌کاشتند تا از برگ‌های آن به‌عنوان تغذیه و خوراک کرم‌های ابریشم استفاده کنند.
روستای «توت‌کله»، به دلیل کاشت فراوان درختان توت در شرق گیلان، به معنای «آبادی درخت توت»، شاهدی بر این ادعاست.
نوغانداری در گیلان، حرفه‌ای در کنار کار پرمشقت کشاورزی و راهی برای تأمین معیشت خانواده بود.
گیلانیان تخم نوغان را از اداره کشاورزی شهر خود تهیه می‌کردند. یک واحد تخم نوغان، در اصطلاح گیلکی، به «لو» یا «باب» معروف است که هفده گرم وزن دارد و از آن ۱۸ تا ۲۰ هزار کرم یا لارو به وجود می‌آید.
خوراک اصلی کرم ابریشم، برگ درخت توت است که در گیلکی به آن «خال» گفته می‌شود.
هر گیلانی در محوطه خانه خود، برای تربیت و پرورش سنتی کرم ابریشم، مکانی را از چوب و کاه، بر چهار پایه بلند چوبی و شبیه انبار برنج (بج‌انبار)، مانند «کوتام» یا «کتام»، ولی کوچک‌تر از آن، احداث می‌کرد.
گاهی برخی از روستاییان نوغاندار، در باغ‌های درختان توت، در وسط محوطه اقدام به ساخت انبار نگهداری کرم ابریشم، موسوم به «تلمبار» یا «تلنبار»، می‌کردند که از نظر معماری بومی، قابل تأمل و بررسی است.
تلمبار به‌گونه‌ای طراحی می‌شد که جریان هوا به‌خوبی از آن عبور کند و در برابر گرما و سرما، سرپوشیده و محفوظ باشد.
معماری این انبارها به شکلی بود که حیوانات موذی، از جمله موش، پشه، مگس و سایر حیوانات مانند مار و گربه، نمی‌توانستند وارد تلمبار شوند؛ زیرا ورود این حیوانات موجب خورده شدن کرم‌ها یا آلودگی فضای تلنبار و ابتلای کرم‌های ابریشم به عفونت می‌شد.
یک «لو» یا «باب» از ابتدای پرورش تا روز هشتم، به ۶۰ مترمربع فضا نیاز دارد.
کرم‌های ابریشم را در ۴۰ طبقه، با ارتفاع دو سانتی‌متر، عرض پنجاه سانتی‌متر و طول یک متر، داخل تلنبار قرار می‌دادند.
تلنبار باید خنک و عاری از آلودگی، دود، گرما و سرمای سخت و طاقت‌فرسا باشد. نخستین اصل تربیت و پرورش کرم ابریشم، ایجاد فضای مناسب برای تنفس کرم‌ها در تلمبار است.
کرم‌های ابریشم در چرخه زندگی خود، مراحل تخم، کرم، شفیرگی یا عروسکی و پروانگی را طی می‌کنند.
پروانه ماده پس از باروری، پانصد تا ششصد تخم می‌گذارد. تخم‌ها را در جعبه‌های تفریق (جعبه‌های مقوایی یا چوبی با عمق چهار تا شش سانتی‌متر) قرار می‌دهند و از یکدیگر جدا می‌سازند.
زمانی که کرم‌ها از تخم خارج می‌شوند، به مدت ۳۳ تا ۳۶ روز از برگ توت تغذیه می‌کنند و به کرم‌های بزرگ‌تر تبدیل می‌شوند. سپس به دور خود پیله می‌بندند و دو هفته بعد، به‌صورت پروانه از پیله خارج می‌گردند.
وقتی کرم بزرگ‌تر می‌شود، مایع بیشتری برای تولید ابریشم از خود ترشح می‌کند. این مایع در غدد مخصوص تولید ابریشم قرار دارد و با خروج از بدن کرم و قرار گرفتن در مجاورت هوا، جامد شده و به رشته ابریشم تبدیل می‌شود.
بدین ترتیب، کرم ابریشم با تولید رشته‌ای به طول حدود سه هزار متر، به دور خود پیله تشکیل می‌دهد.
از مهم‌ترین مشکلات پیش روی حرفه نوغانداری، آفت کرم ابریشم است که در گیلکی به آن «نوقل» گفته می‌شود. نوقل باعث انجماد و از بین رفتن کرم ابریشم می‌گردد.
شاعر گیلکی‌سرا در این زمینه، با اشاره به سختی کار در گیلان، سروده است:
«ارا، از ظلم میرآب چور بوبوسته می بجار
اورا، یکسره نوقل هشتا تلمبار، آق‌دایی»
برگردان فارسی:
«این‌طرف، از جور و ظلم و بی‌عدالتی میرآب (مسئول توزیع آب انهار کشاورزی)، شالیزارم بدون آب و بایر شده و محصول نداده است؛ آن‌طرف، نوقل (آفت کرم ابریشم) به تلمبار (محل پرورش کرم ابریشم) زده و کار نوغانداری را مختل کرده است، آقادایی!»
ناگفته نماند که در شرق گیلان، نوغانداران حرفه‌ای، مراحل پوست‌اندازی یا خواب ابریشم را در چهار مرحله، شامل «خواب»، «دوخواب»، «سه‌خواب» و «تاب»، برمی‌شمارند.
نوغانداران گیلانی از پیله‌های نامرغوبی که پروانه از آن‌ها خارج شده است، «لاس» و «کج» تهیه می‌کنند.
گیلانیان تارهای پیله را به‌وسیله «کج‌دوک» به نخ ابریشم تبدیل می‌کنند.
نوغانداری از جمله حرفه‌های ظریف و حساس در امر تولید است و به مراقبت ویژه و صرف وقت و هزینه نیاز دارد؛ بااین‌حال، سود حاصل از آن، نوغاندار گیلانی را راضی نگاه می‌دارد.
شهرستان آستانه اشرفیه، در شرق گیلان، مرکز دادوستد پیله ابریشم در این استان است.
گیلان روزگاری سرزمین ابریشم مرغوب دنیا بود. به همین دلیل، در شهرهای چالوس و رشت، شاهد ساخت و برپایی مدرن‌ترین کارخانه‌های حریربافی در خاورمیانه بودیم.
در گذشته، برای بافتن چادرشب (چادرشو قاسم‌آبادی)، از نخ مرغوب ابریشم گیلان بهره می‌گرفتند؛ اما در حال حاضر، الیاف مصنوعی جایگزین ابریشم خالص شده است.
روزگاری گیلان خاستگاه تولید ابریشم جهان بود؛ اما بر اثر تورم، نبود امکانات، نارسایی روش‌های سنتی، فقدان آموزش همگانی و نبود حمایت لازم از نوغانداران، شاهد روند رو به افول تولید این محصول گران‌بها در سرزمین ابریشم‌های مرغوب گیلان هستیم.
امید است چاره‌ای اساسی در این زمینه اندیشیده شود تا این میراث ارزشمند اقتصادی، فرهنگی و تاریخی گیلان، بار دیگر جایگاه شایسته خود را بازیابد.
کارمایه‌ها (منابع)
۱\. «کارکرد سیاسی و اقتصادی گیلان در عصر صفوی»، دکتر محمد شورمیج.
۲\. «گیلان در گذر زمان»، فخرایی.
۳\. «گیله‌گپ»، فریدون نوزاد.
۴\. «روستای قاسم‌آباد»، دکتر عسگری خانقاه.
۵\. مشاهدات و تحقیقات میدانی از نوغانداران شرق گیلان.
مسعود صوفی‌نژاد سیویری | پژوهشگر و گیلان‌شناس
پ.ن: عبارت‌هایی مانند «سرآمد ابریشم دنیا» و «مدرن‌ترین کارخانه‌های حریربافی خاورمیانه» دیدگاه نویسنده است با توجه به منابعی که در اختیار نویسنده بود در متن مقاله آمده است و برتابنده دیدگاه جلال شرق نیست
دیدگاهتان را بنویسید