از پیله تا پرنیان؛ روایت شکوه ابریشم گیلان

گیلان که روزگاری یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید و تجارت ابریشم در جهان بود، هنوز هم با سهم ۸۵ درصدی از تولید ابریشم کشور، قطب اصلی این صنعت در ایران به شمار می‌رود؛ میراثی ارزشمند که از دل تاریخ و پیله‌های کوچک کرم ابریشم به امروز رسیده، اما برای بازگشت به روزهای طلایی خود، بیش از هر زمان دیگری به توجه، حمایت و احیا نیاز دارد.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی جلال شرق به نقل از ایسنا ؛نسیم بهاری می‌وزید. امپراتور و بانوی دربار زیر درختان پرشکوفه چای می‌نوشیدند. به ناگاه، پیله‌ای سفید رنگ در فنجان چای داغ افتاد. شاید بانوی چینی می‌خواست با قاشق چای خوری پیله را از فنجان خارج کند که متوجه «تار» باریک سفید رنگی شد که به دور قاشق به گردش درآمده است.

در افسانه‌های چینی آمده است، کشف نخ ابریشم توسط یک بانوی دربار و به طور اتفاقی هنگام نوشیدن چای رخ داد. اما این تمام ماجرا نبود. امپراتور و نزدیکان متوجه استحکام این نوع نخ و در عین حال سبکی و دوام غیرقابل تصور پیله‌ها شدند و قرن‌ها راز ساخت زره و تن پوش جنگاوران چینی پوشیده ماند. وقتی ژاپنی‌ها به این راز پی بردند، پرورش کرم ابریشم به سرعت گسترش یافت.

تجُّار پیله‌های ابریشم و نخ‌های تابیده سفید رنگ را از جاده‌های موسوم به ابریشم، به دیگر نقاط دنیا بردند. اما راه ابریشمی که از ایران عبور می‌کرد، پلی شد برای رسیدن به «آناتولی» و این‌چنین تافته‌های لطیف پرنیان، دیبا، دارایی، رشتی دوزی و فرش‌های ابریشمی وارد کاخ‌های اروپا شد.

هرچند کشور چین، همچنان بزرگترین پرورش دهنده کرم ابریشم و پیله‌های تر است، اما نوغانداری محدود به چین نماند و بسته به جغرافیا و نوع برگ توتی که کرم‌های سبز کوچک تغذیه می‌کنند، نخ‌های ابریشمی متفاوتی هم تولید شد.

استان‌های گیلان، مازندران، گلستان و خراسان از سده‌های بسیار دور تولید کننده ابریشم در ایران بودند. گیلان، پیش از دوره ایلخانی بزرگترین تولید کننده ابریشم بود و سود سرشار ناشی از تجارت ابریشم به اروپا، توجه سلاطین صفویه را به صفحات شمال ایران جلب کرد.

بخش زیادی از ارامنه به اجبار به دو استان شمالی کوچانده شدند تا نیروی کار برای صنعت نوغانداری افزایش یابد و این چنین شد که مالیاتی که به دربار صفویه می‌رفت یا پارچه‌های ابریشمی بود، یا سود حاصل از تجارت آن.

مرکز ابریشم کشور در روستای کنارسر از دهستان ملاسرا در شهرستان شفت، تنها مرکز تحقیقاتی است که «بانک ژن تخم نوغان بومی» را در یک مرکز آزمایشگاهی نگهداری و تکثیر می‌کند. در این مرکز علاوه بر پیله‌های بومی زرد گیلان، انواع تخم اصلاح شده و پیله‌های نوع ژاپنی، چینی و دیگر ارقام نگهداری می‌شود تا بازدیدکنندگان متوجه تفاوت گونه‌ها شوند.

صدای ابریشم گیلان باشیم

دکتر رضا صورتی زنجانی، رئیس مرکز تحقیقات ابریشم کشور در گفت‌وگو با ایسنا ضمن تشریح انواع پیله و نوع برگ‌های متفاوت در تغذیه کرم ابریشم، اظهار کرد: این مرکز تنها بانک ژن ابریشم در کشور است و ۱۲۲ لاین ذخایر ژنتیکی کرم ابریشم در این مرکز مستقر است. در این مرکز ذخایر ژنتیکی حفظ و نگهداری می‌شود و طبق قوانین، یک کشور ذخایر ژنتیکی خود را به کشور دیگر نمی‌دهد.

وی، دلایل فراز و فرود نوغانداری در کشور را تشریح کرد و افزود: هدف این مرکز حفظ سرمایه‌های ذخایر ژنتیکی است تا به محض ترویج نوغانداری همچون سده‌های گذشته، بتوانیم تخم نوغان‌های بومی و لاروهای اصلاح شده را در اختیار نوغانداران قرار دهیم.

صورتی گفت: از ۱۲۲ گونه ذخیره ژنتیکی، ۱۶ گونه هیبریدی و تجاری تولید کردیم که مدل پرمحصول است. فرایند تولید تخم نوغان چهار سال است؛ دو سال نخست، در اصطلاح لاین «پدربزرگ و مادربزرگ» است و دوسال دوم «والدین». تخم تولید شده در این مرکز رایگان در اختیار دستگاه‌های اجرایی قرار داده می‌شود و مراکز واسط تخم‌های تکثیر شده را در آغاز فصل نوغانداری در بهار، در اختیار نوغانداران قرار می‌دهند.

مدیر مرکز تحقیقات ابریشم کشور، تاکید کرد: هر تخم نوغانی که به دست مردم می‌رسد، هسته اولیه‌اش در همین مرکز تحقیقات ابریشم رشد کرده و سپس به دست نوغاندار رسیده است.

صورتی ادامه داد: اکنون ۲۱ استان تولیدکننده ابریشم است و گیلان به تنهایی ۸۵ درصد ابریشم را تولید می‌کند. ولی همچنان نسبت به سال‌هایی که گیلان قطب تولید و تجارت ابریشم بود، بسیار عقب هستیم.

وی، با اشاره به تاثیر نامطلوب افول صنایع نساجی و فرش بافی بر کاهش تولید ابریشم گفت: کشور چین تا ۱۰ سال پیش ۷۵ درصد ابریشم دنیا را تولید می‌کرد. این کشور با برنامه ریزی‌های جدید تعداد نوغانداران را چند برابر افزایش داده ولی تولید نخ ابریشم در این کشور۴۰ درصد کاهش یافته زیرا تمرکز این کشور بر تولید محصولات جانبی از زنجیره پیله‌ تر ابریشم است.

وی اضافه کرد: مهمترین محصولات جانبی، استفاده از پیله‌های تر در محصولات آرایشی و بهداشتی و زنجیره پروتئینی آن در تولید مکمل‌های خوراکی به‌ویژه برای ورزشکاران است. همچنین از پیله برای تولید جلیقه‌های ضدگلوله استفاده می‌شود.

رئیس مرکز تحقیقات ابریشم، نمونه‌هایی از این محصولات را نشان داده و گفت: کرم‌ها و لوسین‌های آرایشی و بهداشتی، انواع صابون، دمنوش انواع توت و برگ‌های آن و… توسط بخش خصوصی در ایران در حال تولید است ولی هنوز به مرحله تجاری سازی و تولید انبوه نرسیده است.

صورتی زنجانی، از رسانه‌ها خواست تا صدای ابریشم گیلان باشند و همچنین از گروه‌های مختلف مردمی دعوت کرد تا از این مرکز و موزه جانبی آن بازدید کنند.

انتهای پیام